EXTRA-EDU
10 THEMA'S
8. Titel

René Magritte, Sheherazade 1948
In het begeleidende boek bij de BBC - serie De kracht van kunst schrijft Simon Schama "De kracht van kunst is de kracht van de ontregelende verbazing. Ook als kunst de werkelijkheid lijkt na te bootsen, wordt het vertrouwde aanzien van de wereld niet gekopieerd maar vervangen door een heel eigen werkelijkheid." Schama bespreekt geen schilderijen van René Magritte. Toch lijken deze woorden geschreven voor diens werken.
We kijken samen naar een schilderij van Magritte. Met woorden proberen we te vatten wat we zien. Grote gordijnen hangen in een landschap. Ertussen verschijnen wolken. Vóór één van de gordijnen staat een personage opgebouwd uit parels, het hoofd even groot als het lichaam, huid en gordijnstof vallen samen of toch net niet. De verbazing stijgt. We zoeken houvast bij de titel, we verwachten uitleg via het geschreven woord van de schilder. Sheherazade lezen we. De titel bevestigt niet wat we zien, ze verklaart het beeld niet. Integendeel, de titel vergroot de verbazing en stimuleert het kijken en het beschouwen. Magritte wou het zo: «De titels van de schilderijen zijn geen uitleg en de schilderijen zijn geen illustratie bij de titels. De betrekking tussen de titel en het schilderij is poëtisch, dat wil zeggen, deze betrekking licht slechts enkele kenmerken van de objecten eruit, kenmerken die door het bewustzijn gewoonlijk genegeerd worden, maar die soms voorvoeld worden bij buitengewone gebeurtenissen die de rede nog niet heeft opgehelderd."
Sheherazade is de vertelster van de verhalen uit Duizend-en-één-nacht. De literatuur vormde de inspiratiebron voor de schilder. De filosofie bracht hem tot andere titels. De kijker - lezer heeft een culturele bagage nodig om de titel te plaatsen en associaties tot stand te brengen met het beeld.
Magritte hechtte veel belang aan de titels van zijn werken. Ze moesten het werk immers beschermen tegen al te gekke interpretaties. Om een passende titel te vinden, heb je inspiratie nodig. De literatuur en de filosofie hielpen hierbij, maar ook de vrienden werkten inspirerend. Al tijdens het ontstaansproces van een schilderij besprak Magritte mogelijke titels met zijn vrienden. Hij schreef hen brieven en maakte daarin schetsen van werken in wording. In hun antwoorden formuleerden zijn vrienden voorstellen voor titels. Magritte organiseerde ook avonden waarbij een voltooid werk de centrale gast was. De andere genodigden stelden titels voor, zorgden voor argumenten en tegenargumenten. Magritte noteerde de mogelijkheden en koos uiteindelijk de titel die het werk het minst verklaarde en de toeschouwers het meest zou verrassen. Louis Scutenaire bedacht titels zoals De gezellen van de angst en Het Schatteneiland. Van Paul Nougé komen de titels De dievegge en Figuur mediterend over de waanzin. De titel werd op de achterzijde van het werk geschreven, maar was ook dan niet definitief. Op de achterzijde van De ontdekking, een titel voorgesteld door E.L.T. Mesens, staat een doorgehaald opschrift L'expérience du miracle, een titel die de tand des tijds niet doorstond.
M.P.