EXTRA-EDU
10 THEMA'S
7. Woord en beeld

René Magritte Ontdekking, 1927
In een brief van november 1927 aan Paul Nougé schrijft Magritte dat hij een frappante ontdekking heeft gedaan. Hij verwijst naar het schilderij Ontdekking waarin hij het principe van de metamorfose toepast, dat hij later veelvuldig zal gebruiken. Het idee is eenvoudig: het komt erop neer twee beelden te vermengen die onderling geen logisch verband hebben (a en b of vrouw en hout) ; eens verenigd en 'versmolten', ontstaat een derde beeld (c of panter of d, e, f, g, h....enz.) dat niet noodzakelijk tweedelig is (ab of vrouw-hout). Indien we op deze werken van Magritte de rekenkundige basisregel van de optelling toepassen, voelen we ons verraden! Onze zekerheden worden overhoop gehaald en gevoelige zielen zijn in staat hun geestelijk evenwicht te verliezen! Heeft men ons al die jaren iets wijsgemaakt?
Deze belangrijke ontdekking is geen eindpunt voor Magritte. Hij richt zijn aandacht op het fundament van ons mens-zijn en van onze zekerheden: de taal. Hij begint aan een indrukwekkende reeks schilderijen van woorden en beelden in een minder surrealistisch verband dan op het eerste gezicht lijkt...
Gedurende zijn periode in Parijs (1927-1930) ontstaan haast al zijn 'woordschilderijen'. Magritte onderzoekt de poëtische mogelijkheden van de associatie, de vervanging, de overlapping, de versmelting van een woord met het object dat het woord veronderstelt aan te duiden. Hij laat het toeval spelen waardoor nieuwe betekenissen ontstaan. Van al deze beeld-woord-associaties (ontwikkeld in zijn schilderijen) maakt Magritte een synthese in een geïllustreerde tekst die verscheen in het twaalfde nummer van La Révolution surréaliste van december 1929 onder de titel Les mots et les images.

René Magritte Les mots et les images, in La Révolution surréaliste, nr.12, december 1929 (detail)
Woord en beeld : het ultieme bewijs, een korte rondleiding...
EERSTE BEDRIJF:

René Magritte Les mots et les images, in La Révolution surréaliste, n°12, Décembre 1929 (detail)(In een schilderij hebben woorden dezelfde substantie als beelden)
De scène speelt zich af met een groep leerlingen in een museum op het einde van de namiddag.
Gids beschrijft Het verraad der beelden Magritte tekent in hyperrealistische stijl een pijp en schrijft daaronder in schoonschrift : 'Ceci n'est pas une pipe'.
Groep roept fier en in koor wat ze al geleerd hebben: het is de tekening van een pijp. Het is een afbeelding.
Gids : Inderdaad! En heel logisch :deze pijp kan niet gestopt worden, je kan ze niet in de hand nemen en nog minder roken. Maar wat is in dit schilderij ook geen pijp?
Groep ... ?
Gids (die ook haar lesje kent) Het woord 'ceci'! 'c-e-c-i ' is ook geen pijp! Magritte zei: "Woorden hebben dezelfde substantie als beelden".
Groep (na lang nadenken): Aaaah ja! Daar hadden we niet aan gedacht!
Gids Wie zegt trouwens dat 'ceci' verwijst naar de getekende pijp? Het zou evengoed de achtergrond van het schilderij kunnen aanduiden of het schilderij zelf, enz.
Stilte

TWEEDE BEDRIJF

René Magritte Les mots et les images, in La Révolution surréaliste, nr.12, december 1929 (detail)
(Een voorwerp is nooit zozeer met zijn naam verbonden dat je er geen andere voor kan bedenken die er beter bij past)
Gids (toont het voorwerp dat ze aan haar pols draagt): En wat is dit?
Groep (zonder aarzelen) Een horloge!
Gids Neen!
Groep (een beetje geagiteerd) Maar mevrouw, dat is geen afbeelding, je kan het aanraken, het aan je pols dragen!
Gids (zeer ernstig en zelfverzekerd) Het is geen horloge, het is een spons.

Groep (vertwijfeld, denkt zonder het te durven zeggen) De gids is moe, ze heeft teveel Groepen rondgeleid. Het is een moeilijke job. Ze heeft last van een inzinking. Ze is even haar verstand kwijt, hopelijk niet voorgoed.
Gids Ik zie het, jullie denken gelijk te hebben. Jullie zijn redelijke wezens en denken dat ik gek word. Ik aanvaard jullie oordeel op voorwaarde dat jullie me bewijzen dat dit voorwerp een horloge is. Vooruit, geef me een onomstotelijk en logisch bewijs!
Groep Het geeft het uur aan.
Gids Ja, mijn spons geeft het uur aan . Dat is geen bewijs.
Groep Je horloge kan geen vloeistof opslorpen.
Gids (fier over haar woordspeling) Mijn spons slorpt de tijd op die vliedt! Om iets anders op te slorpen gebruik ik mijn bril!
De Groep zoekt en zoekt...
Maar zit vast...
... Gids Wie heeft jullie geleerd dit voorwerp 'horloge' te noemen?
Groep Onze ouders.
Gids En jullie geloven alles wat jullie gezegd wordt .
Groep Het staat in het woordenboek.
Gids Niet in het Chinese woordenboek, noch in het mijne!
Groep (overwonnen door de vasthoudendheid van de Gids, geeft het op en zegt uiteindelijk) Het is een conventie!
DERDE BEDRIJF
René Magritte Les mots et les images, in La Révolution surréaliste, nr. 12, december 1929 (detail) (Soms verwijzen de namen geschreven op een schilderij naar concrete dingen, en de beelden naar vage dingen).

René Magritte Het woordgebruik, 1929
De Groep begeeft zich naar een ander schilderij Het woordgebruik.
Gids (nog steeds dezelfde) Hier zien we willekeurige vormen met daarin de woorden 'canon' (kanon), 'corps de femme' (vrouwenlichaam), 'arbre' (boom). Eerst en vooral, wat roepen die vormen bij jullie op, los van de woorden?
Groep De rook van de pijp van daarstraks.
Gids En wat nog?
Groep E.T.², E.T. die een pijp rookt!
Gids Magritte hield meer van 'Fantômas' dan van E.T. maar waarom niet? In de semiotiek...
Groep Semio-wat?
Gids Semiotiek. Jullie weten wel, Peirce en zo.
Groep ...?
Gids De semiotiek bestudeert de betekenis van tekens. En we bevinden ons hier in een wereld van tekens, nietwaar? Volgens Peirce komt het mentale beeld dat wij hebben van deze vormen niet noodzakelijk overeen met het reële voorwerp. Er is het teken, het reële voorwerp en de voorstelling die we ervan hebben, bepaald door de context.
Groep Pffff...
Gids Goed, we kijken opnieuw naar het schilderij. Lees nu de woorden. Wat roepen ze bij jullie op?
Groep (in koor) Een kanon, een vrouwenlichaam en een boom.
Gids Blijkbaar is iedereen het met elkaar eens wat niet het geval was met de vormen. Om een uitspraak van Magritte te hernemen: "Soms verwijzen de namen geschreven op een schilderij naar concrete dingen, en de beelden naar vage dingen."³. Dat is hier het geval. Wanneer wij 'kanon' lezen, heb je het beeld van een kanon in je hoofd, bij "vrouw" het beeld van een vrouw, enz. Waarom schreef Magritte die woorden in de vormen?
Groep Zodat we ons achter die vage vormen het beeld zouden vormen van een vrouw, een kanon enz...
Gids Magritte wist ongetwijfeld dat iedereen die kan lezen op die manier zou reageren. Hij was niet de eerste die daaraan dacht. De Saussure bijvoorbeeld, de vader van de moderne taalwetenschap...
Groep (fluistert) Daar gaan we weer.
Gids De Saussure had eraan gedacht.
Gids (haalt uit haar pedagogische koffer een illustratie uit de lessen algemene taalkunde van De Saussure.) Deze tekening als beeld toont aan dat wanneer je het woord 'boom' leest, je het concept 'boom' in je hoofd hebt. Je associeert dus een woord (boom) met een (mentaal) beeld. Het ene (het betekenende) en het andere (het betekende) zijn nauw met elkaar verbonden. Maar in de schilderkunst van Magritte komt het beeld niet overeen met de idee van een boom. Nochtans hebben we de neiging de boom in die vorm te plaatsen, hem desnoods te vervormen om hem kost wat kost in die vorm te dwingen en hem te associëren met de vrouw en het kanon.

Stilte


Ferdinand de Saussure, schema uit Cours de Linguistique générale, 1916

Groep (onthutst) Ja, maar heeft Magritte daaraan gedacht? Hij kan om het even wat gedaan hebben. Wie zegt dat u de waarheid spreekt?

Gids Ik zie dat jullie het begrepen hebben! Magritte illustreert geen taalles en hij kende het werk van Peirce niet. De juiste verklaring van het schilderij en de gedachten van de kunstenaar blijven een mysterie of om het met Magritte te zeggen: "Het mysterie kan niet verklaard worden."Maar wat zeker is, is dat het schilderij deel uitmaakt van de werkelijkheid zoals ook het surrealisme er deel van uitmaakt telkens we 'gebruik van het woord' maken!
De Gids kijkt op haar spons. Het is kwart voor vijf. Het museum sluit weldra zijn deuren.
De bel gaat: Ding Dong! Dames en Heren, de musea sluiten hun deuren. Wij danken u voor uw bezoek en wensen u een aangename avond. Mesdames et Messieurs, le musée va bientôt fermer ses portes. Nous vous remercions de votre visite et vous souhaitons une agréable soirée.
G.B.
² E.T. : Letterlijk : Extra-Terrestrial. Titel en sciencefictionpersonage uit een film gerealiseerd door Steven Spielberg in 1982.
³Les mots et les images, 1929